Seminarium Anthropos:
Starożytność – epoka odległa i bliska zarazem
dla I roku w semestrze zimowym roku akademickiego 2026/2027 roku
Prowadzący: dr Filip Taterka (IKŚiO PAN) oraz dr hab. Paweł Sawiński (prof. UAM)
Opis zajęć:
Celem seminarium jest dyskusja nad wybranymi problemami naukowymi na przykładzie zagadnień poruszanych w badaniach nad starożytnością w celu ukazania ich aktualności, także w innych dyscyplinach naukowych. Przedstawienie złożoności dyskutowanych w czasie
seminarium problemów na przykładzie rozmaitych cywilizacji starożytnych, pozwoli na nowe spojrzenie na aktualne problemy współczesnego świata. Dyskusje odbywać się będą wokół następujących zagadnień wiodących:
1. Część I: Popularne wyobrażenia na temat starożytności
W ramach zajęć podjęta zostanie dyskusja nad wybranymi popularnymi wyobrażeniami na temat starożytności w celu wykazania, jak złożona była epoka starożytna i jak trudne potrafi być jej badanie.
Część II: Platoński mit jaskini
W ramach zajęć doktoranci zapoznają się z jednym z najważniejszych tekstów filozoficznych starożytności. Istotą zajęć będzie nie tyle przedstawienie konkretnych poglądów filozoficznych Platona, ile raczej próba zrozumienia, w jaki sposób reprezentowane przez niego myślenie wciąż jest obecne w kulturze europejskiej.
Teksty źródłowe:
- Platon, Państwo VII, 514A–517B (różne wydania)
Literatura uzupełniająca:
- Gadamer, H.-G., Idea dobra w dyskusji między Platonem i Arystotelesem, tłum. Z. Nerczuk,
Kęty 2002. - Reale, G., Historia filozofii starożytnej II. Platon i Arystoteles, tłum. E. I. Zieliński, Lublin
1997. - Szlezák, Th., Czytanie Platona, wstęp G. Reale, tłum. P. Domański, posł. S. Blandzi, Warszawa
1997.
2. Władca w starożytności
Celem zajęć będzie dyskusja nad ideologią władzy w różnych kulturach starożytnych, co będzie stanowić podstawę do analizy przemian, jakie zaszły w pozycji władców na przestrzeni dziejów.
Teksty źródłowe:
- Kodeks Hammurabiego (fragmenty)
- Nauki króla (Amenemhata)
- Stela Izraela
- Res gestae divi Augusti (wybrane fragmenty)
- Pliniusz Młodszy, Panegiryk (wybrane fragmenty)
- Tacyt, Roczniki (wybrane fragmenty)
- Swetoniusz, Żywoty Cezarów (wybrane fragmenty)
- Kasjusz Dion, Historia rzymska (wybrane fragmenty)
Literatura uzupełniająca:
- Beard, M., Cesarz Rzymu. Władanie imperium rzymskim, tłum. T. Chwałek, M. Hermanowska, Poznań 2024.
- Frankfort, H., Kingship and the Gods. A Study of Ancient Near Eastern Religion as the Integration of Society & Nature, Chicago – London 2 1978.
- O’Connor, D., D.P. Silverman, Ancient Egyptian Kingship, Probleme der Ägyptologie 9, Leiden – New York – Köln 1995.
- Millar, F., The Emperor in the Roman World, London 2001.
- Prawa Hammurabiego. Dimāt mīšarim, tłum. i oprac. W. Tyborowski, Poznań 2019.
- Res gestae divi Augusti / Czyny boskiego Augusta, tłum. i oprac. K. Kłodziński, P. Sawiński, Fontes Historiae Antiquae 55, Poznań 2025.
- Veyne, P., Imperium grecko-rzymskie, tłum. P. Domański, Kęty 2008, rozdział „Kim był imperator rzymski?”.
3. Idealizacja i demonizacja w starożytności
Celem zajęć będzie dyskusja nad problemem idealizacji oraz demonizacji wybranych postaci historycznych. Problem ten zostanie omówiony na przykładzie Jezusa z Nazaretu oraz Kaliguli.
Teksty źródłowe:
- Wybrane fragmenty Ewangelii (różne wydania)
- Swetoniusz, Żywot Kaliguli (wybrane fragmenty).
Literatura uzupełniająca:
- Auguet, R., Kaligula, czyli władza w ręku dwudziestolatka, tłum. W. Gilewski, Warszawa 1990.
- Barrett, A.A., J.C. Yardley, The Emperor Caligula in the Ancient Sources, Oxford 2023.
- Ehrman, B.D., Przeinaczanie Jezusa. Kto i dlaczego zmieniał Biblię, tłum. M. Chowaniec, Warszawa 2009.
- Ehrman, B.D., Nowy Testament. Historyczne wprowadzenie do literatury wczesnochrześcijańskiej, tłum. S. Tokariew, Warszawa 2014.
- Ehrman, B.D., Fałsz. Kto pisał w imieniu Boga i dlaczego autorzy Biblii nie są tymi, za których ich mamy, tłum. M. Studencki, Warszawa 2024.
- Walsh, R.F., The Origins of Early Christian Literature: Contextualizing the New Testament within Greco-Roman Literary Culture, Cambridge 2021.
- Winterling, A., Caligula. A Biography, Berkeley 2011.
- Wiśniewski, R., Chrześcijanie pierwszych wieków I. Wierni, biskupi, eremici, Warszawa 2024.
4. Damnatio memoriae w starożytności
Celem zajęć dyskusja nad zjawiskiem usuwania z przestrzeni publicznej osób uznanych za szczególnie złe oraz nad różnicami w tym zakresie występującymi w różnych kulturach.
Teksty źródłowe:
- Senatus consultum de Cn. Pisone Patre (wybrane fragmenty)
- CIL (Corpus Inscriptionum Latinarum: wybrane inskrypcje)
Literatura uzupełniająca:
- Flower, H.I., The Art of Forgetting. Disgrace & Oblivion in Roman Political Culture, Chapel
Hill 2006. - Nyord, R., Seeing Perfection. Ancient Egyptian Images beyond Representation, Cambridge
2020. - Ritner, R.K., The Mechanics of Ancient Egyptian Magical Practice, Chicago 4
2008. - Sawiński, P., Damnatio memoriae w antycznym Rzymie, Lingua ac Communitas 28 (2018), s. 51–70.
- Senatus consultum de Cn. Pisone patre. Uchwała senatu rzymskiego w sprawie Gnejusza Pizona ojca, tłumaczenie zbiorowe, Fontes Historiae Antiquae 1, Poznań 1998.
- Taterka, F., Stosunek Thotmesa III do koregencji z Hatszepsut w okresie samodzielnego panowania, Scripta minora 10, Poznań 2016, rozdział „Usuwanie śladów panowania Hatszepsut”.
- Varner, E.R., Mutilation and Transformation: Damnatio Memoriae and Roman Imperial Portraiture, Monumenta Graeca et Romana 10, Leiden – Boston 2004.
- Zanker, P., August i potęga obrazów, tłum. L. Olszewski, Poznań 1999.
5. Problem propagandy w starożytności
Celem zajęć będzie dyskusja nad kwestią istnienia propagandy w starożytności, która stanowić będzie podstawę do szerszej dyskusji na temat piśmienności, roli sztuki oraz funkcjonowania społeczeństwa, zarówno w starożytności, jak i w czasach współczesnych.
Teksty źródłowe:
- Relacja z bitwy pod Qadesz.
- Res gestae divi Augusti (wybrane fragmenty).
- Roman Imperial Coinage – katalog monet rzymskich.
Literatura uzupełniająca:
- Beard, M., Dwunastu cesarzy. Przedstawienia władzy od starożytności do czasów nowożytnych, tłum. N. Radomski, Poznań 2022.
- Cooley, A., Res gestae divi Augusti, text, translation, and commentary, Cambridge 2009.
- Cooney, K., Wielcy królowie. O władzy absolutnej w starożytnym Egipcie i świecie współczesnym, tłum. J. Sikora, Warszawa 2022.
- Kitchen, K.A., Ramzes Wielki i jego czasy, tłum. A. Ćwiek, Warszawa 2002.
- Kopij, K., Teoria komunikacji a propaganda w numizmatyce rzymskiej, Wiadomości Numizmatyczne, R. 61, 2017, s. 63-83.
- Res gestae divi Augusti / Czyny boskiego Augusta, tłum. i oprac. K. Kłodziński, P. Sawiński, Fontes Historiae Antiquae 55, Poznań 2025.
- Schumacher, L., Faszystowska recepcja propagandy augustowskiej, tłum. L. Mrozewicz, Poznań 2003.
- Stewart, P., The Social History of Roman Art, Cambridge 2008, rozdział: „The Power of Images”.
- Taterka, F., “I Have to Put It on My Wall!”: The Function of “Historical” Reliefs in the Temple of Hatshepsut at Deir el-Bahari, w: A.I. Fernández Pichel (red.), Of Gods and Men. Research on the Egyptian Temple from the New Kingdom to the Graeco-Roman Period, Alcalá de Henares 2022, s. 35–79.
- Veyne, P., Imperium grecko-rzymskie, tłum. P. Domański, Kęty 2008, rozdział: „Cele sztuki, propaganda i przepych monarchii”.
Zanker, P., August i potęga obrazów, tłum. L. Olszewski, Poznań 1999.
Terminy zajęć: 8 pażdziernika, 5 listopada, 10 grudnia, 14 stycznia, 4 lutego (2027)
